PRUSKIE KORPUSY ARMIJNE

Korpus Armijny	Dowództwo	Numery dywizji
I K.A.	Królewiec	1, 2
II K.A.	Szczecin	3, 4
III K.A.	Spandau	5, 6
IV K.A.	Magdeburg	7, 8
V K.A.	Poznań	9, 10
VI K.A.	Nysa	11, 12
VII K.A.	Wesel (?)	13, 14
VIII K.A.	Koblencja	15, 16
Gwardyjski K.A.	Spandau	?, ?

Po 1866 roku, zgodnie z konstytucją Związku Północnoniemieckiego z kwietnia 1867 roku, utworzono następne 3 pruskie korpusy, stacjonujące m.in. w Szlezwiku, Holsztynie, Hanowerze i Hesji, a ponadto samodzielną dywizję Wielkiego Księstwa Hesji. W Saksonii powstał kolejny korpus, zorganizowany na wzór pruski.

Korpus Armijny	Dowództwo	Numery dywizji
IX K.A.	Rendsburg (?)	17, 18
X K.A.	?	19, 20
XI K.A.	?	21,22, 25
Saski XII K.A.	Drezno (?), Lipsk (?)	23, 24

Jedenaście pruskich korpusów przydzielono do pięciu Armii (niem: Armee Abteilung):

I Armia (I K.A. i II K.A.)
II Armia (III K.A. i IV K.A.)
III Armia (V K.A. i VI K.A.)
IV Armia (VII K.A. i VIII K.A.)
V Armia (IX K.A. i X K.A.)

STRUKTURA KORPUSU ARMIJNEGO

Dywizja
- Brygada piechoty
  - pułk piechoty (albo fizylierów, albo grenadierów) z trzema batalionami
  - pułk piechoty z trzema batalionami
- Brygada piechoty
  - pułk piechoty z trzema batalionami
  - pułk piechoty z trzema batalionami
- Brygada kawalerii
  - pułk kawalerii (czyli kirasjerów, albo dragonów, albo huzarów, albo ułanów) z czterema szwadronami
  - pułk kawalerii z czterema szwadronami
Dywizja
- Brygada piechoty
  - pułk piechoty (albo fizylierów, albo grenadierów) z trzema batalionami
  - pułk piechoty z trzema batalionami
- Brygada piechoty
  - pułk piechoty z trzema batalionami
  - pułk piechoty z trzema batalionami
- Brygada kawalerii
  - pułk kawalerii (czyli kirasjerów, albo dragonów, albo huzarów, albo ułanów) z czterema szwadronami
  - pułk kawalerii z czterema szwadronami
Brygada Artylerii z 40 kompaniami (czyli 96 bateriami)
Batalion pionierów (z trzema kompaniami)
Batalion taborów (z dwiema kompaniami)

JEDNOSTKI WOJSKOWE

1 pp - Królewiec (?)
3 pp - Królewiec (?)
12 p dragonów - Gniezno
47 pp - Poznań (47 Pułk Piechoty = 2. Dolnośląski Pułk Piechoty König Ludwig III von Bayern)
49 pp - Gniezno
53 p art.polowej - Inowrocław
140 pp - Inowrocław
4 Dywizja - Bydgoszcz
9 Dywizja - Legnica (?)
10 Dywizja - Poznań
8 Brygada Artylerii - Koblencja
10 Brygada Artylerii - Rawicz
20 Brygada Piechoty - Leszno

14,18,19,21 pp

Przed I wojną światową w Olsztynie (Allenstein) stacjonowały:

10. Wschodnio-Pruski Pułk Dragonów
4. Wschodnio-Pruski Pułku Grenadierów
75. Brygada Piechoty
150. Pułk Piechoty
151. Pulk Piechoty
75. Pułk Artylerii Polowej
146. Pułk Piechoty

Stan liczbowy żołnierzy w niektórych garnizonach ("Gazeta Olsztyńska" z 10 października 1896)

Królewiec - 11234
Gdańsk - 7951
Toruń - 7664
Grudziądz - 5607
Poznań - 5597
Bydgoszcz - 5430
Olsztyn - 3234
Gniezno - 3155
Inowrocław - 2053 żołnierzy

Dowódcy V K.A. - Poznań

- 1820 - Heinrich Thümen [1757-1826]
1820-32 - Friedrich von Röder [1768-1834]
1832-43 - Karl von Grolman [1777-1843]
1843-48 - Ferdinand Colomb
1848-51 - Karl von Brünneck [1786-1856]
1851-56 - Tietzen und Henning
1856-64 - Graf von Waldersee [1791-1873]
1864-70 - Steinmetz
1870-80 - Graf von Kirchbach [1809-77]
1880-81 - von Pape
1881-86 - von Stiehle
1886-90 - von Alvensleben
1890-? - Freiherr von Meerscheidt-Hullesem
?-? - Freiherr von Hilgers
?-? - von Bomsdorff
?-1906 - von Stülpnagel
1906-07 - von Kluck
1907-11 - Graf von Kirchbach
1911-14 - von Strantz
1914-18 - von Bernhardt
1918 - Fritz von Bock und Polach

Dowódcy III K.A. - Berlin

w 1902 - von Lignitz

Dowódcy I K.A. - Królewiec

1825-32 - von Kraft
1832-38 - Oldwig von Netzemer
1839-42 - Friedrich Graf von Wrangel
1842-54 - von Dohna
1854-63 - ?
1863-66 - Adolf von Bonin
1866-73 - E. von Falckenstein
1873-83 - Ch. von Barnekow
1885-89 - von Kleist
1889-91 - von Schellendorf

Dowódcy VIII K.A. - Koblencja

1820 - Baron von Thielmann
1852 - von Borstell
1840 - von Thile
1848 - Graf von Brandenburg
1849 - von Hirschfeld
1860 - von Bonin
1865 - Herwath von Bittenfeld
1870 - von Goeben
1880 - von Thile
1884 - Freiherr von Loë
1895 - von Bülow
1896 - Vogel von Falckenstein
1897 - Friedrich Erbgrossherzog von Baden
1902 - von Deines
1907 - von Ploetz
1913 - Tülff von Tschepe und Weidenbach
1914 - Riemann
1916 - Dieffenbach
1917 - von Plüskow
1917 - von Schöler

Niektóre oddziały około 1890 stacjonujące w Brandenburgii, w większości gwardyjskie:

1. Gwardyjski Pułk Pieszy
2. Pułk Gwardyjski
3. Pułk Gwardyjski
4. Pułk Gwardyjski
5. Pułk Gwardyjski
Gwardyjski Pułk Fizylierów
Gwardyjski Pułk Grenadierów "Kaiser Alexander" Nr 1 (bataliony: 1, 2, fizylierów i 4)
Gwardyjski Pułk Grenadierów "Kaiser Franz" Nr 2 (bataliony: 1, 2, fizylierów)
Gwardyjski Pułk Grenadierów "Königin Augusta" Nr 5
Gwardyjski Batalion Strzelców (Jaeger)
Gwardyjski Batalion Strażniczy (Schutzen)
Gwardyjski Batalion Pionierów
Oddziały Kolejowe (Eisenbahn Truppen)
Grenadier Regiment "Kronprinz"
Grenadier Regiment "König Frederick Wilhelm IV"
Grenadier Regiment "König Frederick Wilhelm I"
Grenadier Regiment "König Frederick der Grosse"
Grenadier Regiment "König Frederick I" No.5
Grenadier Regiment "Graf Kleist von Nollendorf" No.6
Grenadier Regiment "König Wilhelm I" No.7
Grenadier Regiment "König Wilhelm II" No.10
Leib Grenadier Regiment "König Frederick Wilhelm III"
Fusilier Regiment "Fürst Karl Anton von Hohenzollern" No.40
Infanterie Regiment "Prinz Louis Ferdinand"
Cuirassier Regiment "Gross Kurfurst"
Garde Cuirassier Regiment
Dragonen Regiment "Prinz Albrecht"
Brandenburg Dragonen Regiment No.2
Cuirassier Regiment "Tzar Nicholas I" No.6
Garde Dragonen Regiment "Tzarina Alexandra"
3. Garde Ulanen Regiment
Cuirassier Regiment "Koenigen" No.2
Ulanen Regiment "von Schmidt" No.4
Husaren Regiment "von Zieten" No.3
Jaeger Regiment zu Pferde Nr 13
Garde Fuss Artillerie Regiment

Zapewne tak wyglądali pionierzy z 5 Batalionu Pionierów z Głogowa, który od 1820 roku stacjonował m.in. w Poznaniu i Toruniu. Kurtka mundurowa była granatowa z czarnymi mankietami i kołnierzem, spodnie czarne, buty, pas i ładownice czarne. Lamowanie munduru czerwone, a guziki białe. Naramienniki prawdopodobnie czerwone ze złotą cyfrą "2". Wyposażenie stanowiły: karabin Dreysego, bagnet i łopata przytroczona do plecaka oraz stalowa pikelhauba.
Rys. Mariusz Wojciechowski - X 1998.

mariusz@mariwoj.pl